براہوئی بولی نا حالیت و لمئی بولی تا دے

Spread the love

نوشت: یوسف مینگل

دنیا ٹی اینو دا دے ءِ لمئی بولی تا بابت اڈ تننگک او دادے اڈ تننگ نا چندی سوب اک ہریر اگہ دا ’دے‘ ءِ اونا مکمل اہمیت تون سمجنگے تو داڑان لمئی بولی نا بابت چندی پالوک مونا بریرہ ہرافتیا اسے مضمون ٹی سرجمی ٹی ہیت کننگ تو مفک ہاں البتہ دا نوشت ٹی بیرہ دا گڑاغا ہیت مننگ کیک کہ دا ’’دے‘‘ ئے اڈ تننگ نا مسخت انت مسونے؟ تاریخی ردٹ اننگے تو دا مغربی دنیا نا امو فکر ئس ہرا راج ٹی دا شعور ودی کرے کہ قوم آتا شونداری نا کلان بھلا سوب زبان مسونے دا اونا تورئو آکو کہ انسان ئے جنگل او غارتیان کشسہ تہذیب نا دنیا ٹی ایس، امو انسان ہرا فطرت تون جنگ تننگ او قدرتی آفت آتا مقابلہ کننگ کن بیوس ئس دا اندا زبان ئس کہ او اینو قدرت نا بھلا بھلا آفت آتا مقابلہ ئے ہم باز آسانی ٹی کننگ نا لائخ مسونے۔
سائنس اخس ہم اینو اسکان غزہ خلکونے لیکن زبان اینو ہم اینو بھلا غزہ پاننگک ۔ داخس بھلو اہمیت اس تخنگ آن پد اگہ زبان ئِ بیرہ خیال آتا درشانی نا وسیلہ پاننگے تو دا بھلو ناانصافی ئس مرو دا خاتران کہ زبان آن بیدس انسان ناپورو، نا مکمل ئِ اینو اسکان اونا اخس ذہنی ردوم مسونے دانا سرچشمہ زبان ءِ۔ روسو پاہک کہ ’’اگہ انسان تون زبان متئوکا تو اولس سہدار ئس مسکہ۔
انسان ہراتم اسکان زبان نا قدرے پوہ متوکا تو دا اوڑکن بیرہ اسہ ہیت و گپ نا وسیلہ ئس ئس ولے ہراتم زبان نا شعور بس تو مہالو نا تصوراک بدل مسور، انسان داسے زبان نا باروٹ مستنا کروکا ہیت آتے الا او تینٹ دادے سرپند مننگ نا کوشست کرے ہرادے اینو دنیا ٹی لسانیات نا پنٹ چاہنگک، وختس انسان زبان نا پارہ غا پام کرے تو اودے داسہ امو ہیتاک اسل بدل لگار ہراکہ داکان مست زبان نا بابت کننگاسر۔ اندا خاتران امو مہالو نا تھیوری تے رد کرسہ انسان زبان ئے خواننگ او پوہ مننگ نا اسہ پوسکنو تھیوری تس ہرادے فلالوجی پاننگک۔
دا شعور انسان تون ہرا وخت بس دا باروٹ پک پاننگ مفک ولے دانا جوانی ٹی ڈسک آک 1716آن رسینگرہ ہراتم فلالوجی نا علم مونا بس۔ داانسان نا سائنسی بنیاد آ زبان ئے پرکنگ او چاہنگ نا اولیکا کوشست ئس، ہراٹی گرائمر نا بابت زبان ئے پوہ مننگ مسخت ئس ۔ قریبا 20ویں صدی نا ارٹمیکو کو دہائی اسکان زبان کن جوڑ کروکا اندا کچ او کیل آک اسور ولدا اوکان پد زبان ئے سرپند مننگ کن اسہ پین پوسکنو تھیوری اس مونا بس، ہراٹی زبان نا مہالو نا تھیوری یعنی فلالوجی ئے رد کننگا۔ او اسہ پوسکنو وڑ او اسہ پوسکنو حساب اسیٹی زبان نا اننگ نا گرج تما ہرادے ساختیات نا پنٹ اینو چاہنگک۔
ساختیاتی تھیوری نا خالق فردی ناں ساسیئر، ماہر لسانیات اس ئس اونا زند نا بھلا بشخ بیرہ زبان نا نظام ئے سمجنگ او اونا روتہ غاتسکان سرمننگ نا کوشست ئس ہراکان دا ترک کریسوس، رداسوس او داسہ ہراکان دیر النگ ئے۔ دا اسہ پوسکنو نظام اس ئس ہرا زبان کن تروکا مہالو نا فلالوجی ئے پد بٹے ۔ فلالوجی او ساختیات ٹی دا فرق ئے کہ اسٹ زبان ئے اونا ماضی ٹی پٹک او اسٹ حال ٹی یعنی فلالوجی ٹی گرائمر زبان ئِ پرکنگ نا بھلا پیمانہ ئے او ساختیات ٹی لانگ، فلالوجی ٹی زبان نا متکنی، اونا خاہوتی تعلقداری او پین بازا بشخ آتیٹی ونڈ کرسہ سمجنگ نا کوشست ئے ولے ساختیات زبان ئے ماضی نہ بلکہ اونا عہد ٹی پٹنگ او سمجنگ نا پن ئے۔ او داڑتون تعلق تخپک کہ دا زبان اخس متکن ئِ ، دا ہرا خاہوت آن تعلق تخک، اندن چندی پین سوجاک ہرا زبان ئے گدرینگوکا دور ٹی پٹنگ نا کوشست ئس گڑا داڑے دا سوال ودی مریک کہ اگہ زبان ئے فلالوجی یعنی گرائمر نا ردٹ سمجنگ نا علم ئِ یلہ کین ولدا ننتون امو ہرا پیمانہ سلک کہ اوٹی زبان نا جاچ النگے اندا کل سوج آتا ورندیک ساسیئر نا کتاب کورس ان جنرل لنگوئسٹک ٹی ساڑی اریر۔ دا ساسیئر نا امو لیکچراک اسور ہرافتے اونا کذیت آن پد اونا شاگڑداک کتابی دروشم ٹی دنیا نا مونا تخارتو دا زبان نا بابت اسہ پوسکنو شرہ اس بناء مس ۔ بازاک داڑتون ہو بہو امنا کریر، بازاک دانا گڑاس بشخ آتے منار او گڑاس ایتا یلہ کریر او بازاک دادے رد کریر اندا رد کروکا ٹولی ٹی ژاک دریدا نا پن خاص ورٹ بریک کہ او ساختیات نا تھیوری ئے رد کرسہ ردتشکیل نا تھیوری ئے تس۔ ساختیات آ مروکا ہر شرہ ہراکہ اونا ہق ٹی اس یا اونا مخالفت ٹی داکل شرہ غاتے پس ساختیات پاننگک۔ ساختیات ٹی زبان ئے پوہ مننگ او سمجنگ نا ہرا وڑ و ڈول اس داسا دانا جاگہ ئے ردتشکیل الکونے۔
ہیت لمئی بولی آن بناء مس کہ دنیا دا ’دے‘ ئے ہرا خاتران او ہرا مقصد کن اڈ ایتک او نن دادے ہرا مقصد کن، دا اڑتوماتیٹی بھلو فرقس ہرے دا خاتران کہ دنیا ٹی دا دے ئے تینا زبان نا کمال آتے نشان تننگ کن اڈ تننگک کہ دا سال دنیا نا علم ٹی ننا زبان اخس بشخ شاغانے، او دا ہم اننگ کہ اخس کتاب ننا زبان آن پین زبان تیٹی ترجمہ مسور او اخس ایلوتیان ننا زبانٹ۔ کلان بھلا دا گڑا کہ زبان تینا راج نا اخس ضرورت آتے پورو کننگ ئِ او اخس نہ؟ اینو نا دا ترند آ دنیا ٹی سائنس نا پوسکنا ایجاداک او اوفتیا تخوکا پنک زبان چاہوک آتیکن بھلو فریشانی ودی کرینو کہ آیا دافتے اندن ہو بہو قبول کننگے یا تینا زبان نا رنگ ٹی اوار کرسہ او تینا مزاج نا وڑ جوڑ کننگے، داکان بیدس او لس مخلوق ئِ زبان نا اہمیت آن پوہ کیرہ ولے ننتون حالیت اوفتیان جتائے ننے دا دے نا بننگ تون کلان مست تینا زبان نا ختم مننگ نا احساس کنیک گڑا ولدا ہر مجلس ، کچاری او سیمینار آتیٹی بیرہ اندا ہیتاک مریرہ کہ زبان ختم مننگ ئے دادے امر بچفوئی اے ولے شوندار آ زبان تا خلقت ئے دا گڑانا اسل فکر مفک کہ ننا زبان ختم مننگے او دادے امر بچفن اوفتے سمائے کہ ننا زبان ہرا وخت اسکان دنیا ئے گڑاس ترسہ انوئے تو اوڑا اسل دا خطرہ مفرو کہ ختم مریک ولے نن تو دا دے ئے اڈ تننگ نا کلان بھلا وئیل الیک کہ دا ترند آ وخت ٹی او ننا اسےجاگہ غا سلوکا زبان امر بچنگ کیک، دا مجلس آتیٹی بیرہ ہیت و گپ مریک، خوب سفت و ثناء مریک کس زبان نا باروٹ چاہک یا تپک ولے ہیت ضرور کیک مزہ نا ہیت دا کہ زبان نا شونداری نا ہیتاک ہم ہنداڑے ایسر مریرہ پگہ کس اسینا استا ہم بفک کہ درو انت ہیت کرین او اینو ننے انت کروئی ئِ۔
دنیا ٹی زبان تا شونداری نا بھلا وسیلہ انسانی کاریمک مسونو اوفک دنیا نا علم ٹی ودیکی اتسہ کرینو او اندن داڑتون اوار اوفتا زبان نا اہمیت ہم ودسہ کرینے ایلو امو زبانک ہم ہرافک دنیا نا علم ئِ خوندی کننگ نا کوشست کرینو دنکہ اینو انگریزی دنیا نا کل علم ئِ تینا سینہ ٹی سنبھالنگ ئِ نن سائنسی بابت تو ایہن اچس کننگ کپنہ ولے ادب ناکنڈان ہم دیک تارمہ او کہ دنیا ئے جوانو افسانہ اس ایتن، جوانو ناول اس ایتن دنکہ اینو نا عہد ٹی سائنس او علمی دنیا ٹی پوسکنا پوسکنا ٹرم آک پوسکنا اصطلاح جوڑ مننگ او یا اگہ اسہ اندن او ہیتس ئے کہ دادے دنیا مہالو بنتنے یا دا آزموندہ غان گدرینگتنے اگہ اودے اسہ پوسکنو گڑاسے نا بابت معلومداری تننگے یا اسہ اندھنو افسانہ یا ناول اس ہرانا موضوع دنیا ٹی مہالو ڈسکس متنے انسان نا دا فکر و خیال تینا بولی نا توسط ٹی دنیا اسکان سر مریک اگہ قوم بے افعال مس تو گڑا ہراکان زبان ترقی و شونداری خنک پانے دھنو اسہ نہ ہزار سیمینار اڈ تننگے بیرہ زبان تا بابت اسہ دیئی او مجلس مشاعرہ او سیمینار اڈ تننگان آن اچو زبان اس شونداری خنپک ہاں البتہ دا ضرور مریک کہ اندا دے آ گڑاس چنکا چنکا بندغ آتا کد بھلن مریک ہراکہ بریرہ، ہیت کیرہ، گپ خلیرہ، نہ زبان ئے سرپند مریرہ او نہ پوہ مریرہ، دا ہیت دا خاتران کہ اینو اسکان داڑے نہ کس ساختیات خوانانے او لسانیات ئے جوانی ٹی سمجھانے ولے داکان باوجود ہم او ماہر لسانیات ہریر۔
زبان نا بابت ننتو دا دا شعور تو مہالو آن ارے کہ لمئی بولی ہر خاتر قدر تخک ولے دا چاہنگ آن پد ہم دا سوج ودی مریک کہ نن تینا زبان کن کرینن انت؟ دا وختسکان تو دادے ماہر لسانیات اس تننگ کتہ نن ولے تغک خنن امیری او، نن اگہ تینا زنچک ٹی ہرن تو سوائے ادب آ کتاب آتا باریم شاغنگ ، زبان کن مروکا مجلس، محفل او کلاس آتیٹی بیرہ گپ خلنگ، قصہ شاغنگ او تینا ہڑدئی واقعہ غاتے بنفنگ آن پین انت مسونے؟ اگہ کس تون دا بابت ورندی ارے تو پاہے ہاں ای پاوہ کہ بیرہ تینے سفت کننگانے، اسہ کتاب اس نوشتہ کنگ آن پد پورا ادب آ احسان کننگانے۔نن اوئی نن دانشور جوڑ کننگانے، داکان بیدس است خرابی ودی کرینن، زبان ئے سیاسی مقصد آتیکن استعمال کرینن، دانا کمک اٹ تینا قد ئے بڑزا کرینن، ادارہ جوڑ کرینن ولدا اوفتیا قوزہ کرینن او زبان نا شونداری کن بروکا پیسہ غاتے اسہ خاصو تقسیم اسیکن استعمال کرینن ہراکہ خالصتا نوآبادیاتی فکر نا ترجمان ئے، سوج دادے کہ دا پیسہ غاک انت اندا راجی بشخ او پانٹ کن رسینگرہ یا زبان نا شونداری کن، دا بابت ہم اسہ پوسکنو ڈسکورس اسینا ضرورت ئِ ۔

جواب لکھیں

آپ کا ای میل شائع نہیں کیا جائے گا۔نشانذدہ خانہ ضروری ہے *

*

error: Content is protected !!